Παραθέτοντας αποσπάσματα κειμένων διανοουμένων κειμένων Ποντιακής καταγωγής, προσωπικότητες του πνεύματος,επιχειρούμε να προσεγγίσουμε τον πολιτισμό που ανέπτυξαν οι έλληνες, 

μέσα στις ιδιαίτερες συνθήκες απομόνωσης του Πόντου. Ένα ιδιότυπο πολιτισμό, που διατήρησε αναλλοίωτα πολλά στοιχεία του με μεγάλο ιστορικό βάθος όπως γλώσσα κ.α.

   Από τις πιο μελετημένες νεοελληνικές διαλέκτους η ποντιακή (ποντική την ονόμαζαν παλαιότερα), διαθέτει αυτή τη στιγμή βασικά έργα,

όπως είναι η ΄΄Γραμματική΄΄ του Δ. Οικονομίδη η ΄΄Ιστορική Γραμματική΄΄ Α.Α.Παπαδόπουλου και το ΄΄Ιστορικό Λεξικό΄΄ του Α.Α. Παπαδόπουλου.

Ασχολήθηκαν με την ποντιακή διάλεκτο, από τον περασμένο κιόλας αιώνα, επιστήμονες περιωπής,Πόντιοι και μη, όπως οι μεγάλοι γλωσσολόγοι της προηγούμενης γενιάς ΓεώργιοςΧατζιδάκης, Μανόλης Τριανταφυλλίδης  και Νικόλαος Ανδριώτης.

Εκτός από τα συστηματικά έργα που μνημονεύτηκαν παραπάνω, υπάρχουν  αμέτρητες εργασίες, συλλεκτικές και ερευνητικές για την ποντιακή, που διαφωτίζουν διάφορες πτυχές της. Οι εργασίες αυτές δεν έχουν δημοσιευτεί και αλλού,

όμως το ΄΄Αρχείον Πόντου΄΄παραμένει η βασική πηγή επιστημονικής ενημέρωσης για θέματα που αφορούν τον ποντιακό Ελληνισμό. Η περιοδική αυτή έκδοση, που αρχίζει από το 1928, αριθμεί ήδη 50 ογκώδεις τόμους και 20 ογκώδη παραρτήματα

και αποτελεί το επιστημονικό βήμα της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών, ένα βήμα που χάρη στις προσπάθειες των δύο προηγούμενων διευθυντών  του περιοδικού, Α.Α. Παπαδοπούλου και Οδ. Λαμψίδη, χαίρει γενικής εκτίμησης σε διεθνές επίπεδο.

         Ο ορός Ποντιακή διάλεκτος από την εποχή τηςανταλλαγής των πληθυσμών Ελλάδας και Τουρκίας το 1922, έπαψε να έχει γεωγραφική σημασία, γιατί οι Πόντιοι ζουν από τότε κατεσπαρμένοι σε όλη την ελληνική επικράτεια, κυρίως στην βόρεια Ελλάδα,

και σε αστικά κέντρα και ιδίως στην ύπαιθρο. Στον Πόντο η διάλεκτος αυτή μιλήθηκε από τις αρχές του 8^ουαιώνα π.Χ., όταν πρωτοαποικίστηκε η Σινώπη από Ίωνες της Μιλήτου, μέχρι το 1922 στα βορειοανατολικά παράλια της Μικράς Ασίας από την Ινέπολη (Ιωνόπολη) δυτικά,μέχρι τη Ριζούντα και την Κολχίδα ανατολικά. Σε πολλές περιπτώσεις η ποντιακή εκτεινόταν και σε μεγάλη έκταση στην ενδοχώρα, όπως η περιοχή νότια της Τραπεζούντας με τις περιοχές της Ματσούκας, Σάντας, Κρώμνης και Χαλδίας.

Επίσηςη ποντιακή μιλιόταν, εκτός από διάφορες παροικίες Ποντίων το εσωτερικό της Μ.Ασίας και στις παραμεθόριες με την Τουρκία περιοχές του Καυκάσου (Καρς, Βατούμκ.ά.) και της νότιας Ρωσίας. Σήμερα, μετά τη μετακίνηση των πληθυσμών, η ποντιακή διάλεκτος εξακολουθεί να μιλιέται στις περιοχές της Τόνιας και του Όφητης Μ. Ασίας, γιατί οι Πόντιοι κάτοικοί τους εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή ως μουσουλμάνοι.